Zeven suggesties voor wereldverbeteraars

Wat heb je nodig om activist te worden? En belangrijker nog, wat heb je nodig om het te blijven? Zeven suggesties in achthonderd woorden.

1. Begin bij de wereld

De Duitse toneelschrijver-activist Bertolt Brecht dichtte ooit: ‘Voor dit leven is de mens niet slecht genoeg’. Brecht was zeker geen naïeveling die geloofde in de ultieme goedheid van de mens, en hij was ook geen engeltje. Zijn prachtige stuk De goede mens van Sezuan gaat erover hoe onmogelijk het is om in onrechtvaardige omstandigheden een rechtvaardig leven te leiden. Die twee gedachten lijken misschien compleet tegengesteld, maar dat zijn ze niet. Ze betekenen hooguit dat de dooddoener ‘een betere wereld begint bij jezelf’ niet werkt in een maatschappij die onrecht kweekt en beloont. Het centrale idee in vrijwel al Brechts stukken zou je daarom kunnen samenvatten als: ‘verbeter jezelf, begin bij de wereld’.

2. Individualisme is het probleem, niet de oplossing

Een van de redenen waarom ‘bij jezelf beginnen’ zo populair is, is dat deze kapitalistische wereld ons vertelt dat het autonome individu de enige actor van betekenis is. Fijn dat je een vermogen uitgeeft aan een volledig biologisch gekweekte appel. Maar geloof alsjeblieft niet dat je er het systeem mee hebt ondergraven. Effectief activisme is collectief. Het organiseert je buurt, je gemeenschap, je werkplek, je zwemvereniging die met bezuinigingen bedreigd wordt. Het breekt de kunstmatige grenzen af tussen mensen met een verschillende huidskleur, afkomst, religie, gender, seksuele voorkeur, of favoriete voetbalclub. Solidariteit is het startpunt.

3. Ontwikkel een toekomstvisie

Een tweede reden waarom ‘bij jezelf beginnen’ populair is, is dat kleine veranderingen in de marge het enige haalbare doel lijken. De twintigste eeuw heeft toch laten zien dat alle grote verhalen op niets uitdraaien? Maar dit is de eenentwintigste eeuw. Klimaatverandering, een eindeloze ‘oorlog tegen het terrorisme’ die nieuwe terroristen kweekt, Wilders en Breivik, kapitalistische globalisering en groeiende ongelijkheid zijn het grote verhaal waarin we leven, en dat verhaal loopt niet goed af. Of het nu wereldvrede, #blacklivesmatter, een wereld zonder staten en grenzen of de klasseloze maatschappij is, we hebben een alternatief verhaal nodig. En kleine verhalen zijn voor deze tijd niet groot genoeg.

4. Ken je geschiedenis

Verzet komt nooit zomaar uit de lucht vallen. Op 1 december 1955 weigerde Rosa Parks in Montgomery, Alabama om achterin de bus te gaan zitten op een plaats ‘voor gekleurde mensen’. Haar dappere daad was het begin van een boycot tegen segregatie in bussen in de Amerikaanse zuidelijke staten, en een belangrijk keerpunt voor de Civil Rights Movement. Rosa Parks had haar actie niet van tevoren gepland, maar toch was haar daad ook niet zomaar een ingeving. Ze groeide op bij haar grootouders die in hun jeugd nog als slaaf te werk waren gesteld op zuidelijke plantages en die hun leven lang activisten bleven voor gelijkheid en tegen racisme. Ze was secretaris van de lokale afdeling van de National Association for the Advancement of Colored People, en bezocht in de jaren veertig bijeenkomsten van de Communistische Partij, een belangrijke kracht in de antiracistische beweging. Geschiedenis en traditie doen ertoe. Ze helpen je om te zien dat je niet alleen staat, zelfs in 1955 in een bus in Montgomery, Alabama.

5. Analyseer, analyseer

Een boek lezen is misschien niet de meest voor de hand liggende activiteit als je spaken in de wielen wilt steken van de gevestigde macht. Toch kun je niet zonder, zeker als je niet na twee mislukte acties teleurgesteld je vakbondspet en campagne-vuvuzela aan de wilgen wilt hangen. De bebaarde godfather van de systeemanalyse Karl Marx zei ooit: ‘Radicaal zijn betekent tot de wortels gaan’ (een woordgrapje in het Latijn, radix betekent wortel). Hij zei ook dat zijn lijfspreuk was: ‘Twijfel aan alles’. Misschien zijn niet al zijn navolgers in die laatste opdracht even goed geslaagd. Maar het is wel goed advies.

6. Durf te verliezen

Toegegeven, de moed zinkt je soms in de schoenen. Of het nu is omdat de wereldleiders er opnieuw in geslaagd zijn een ‘revolutionair’ klimaatakkoord af te sluiten waarin de term ‘fossiele brandstof’ niet voorkomt, of vanwege een boos briefje in een lokale krant waarin een bezorgde PVV-burger betoogt dat vluchtelingenkinderen niet gratis mogen zwemmen, het is niet altijd makkelijk om je enthousiasme vast te houden. Voor sommige activisten is het tegengif een soort evangelische blije boodschap dat het succes echt vlak na de volgende bocht ligt. Aan dat soort vals optimisme heb je niet zoveel. Beter is het om in te zien dat vechten voor duurzame verandering een moeizame strijd is, met machtige tegenstanders. Verliezen hoort erbij.

7. Geloof dat we kunnen winnen

Maar winnen hoort er ook bij, al weet je niet wanneer en hoe. Stel je eens een wereld voor waarin rijke en machtige elites altijd gedaan zouden krijgen wat ze willen. Voor dat leven is de mens niet slecht genoeg.