Was vroeger alles beter?

Zodra een gesprek bij het onderwerp geweldscriminaliteit aanbelandt, krijg ik te horen dat vroeger alles beter was. “Vroeger werd er eerlijk gevochten”, of “tegenwoordig word je om één verkeerd woord al neergestoken”. Ik kan echter moeilijk geloven dat de maatschappij in enkele decennia zodanig veranderd is, dat het vroeger echt veiliger was dan nu. Waarom denken mensen dat het vroeger allemaal beter was? Wordt het verleden geïdealiseerd door de vorige generatie of ben ik daadwerkelijk opgegroeid in een onveiligere samenleving dan mijn ouders?

Je zou denken dat je eerdere criminaliteitscijfers kan vergelijken met die van nu om te kunnen concluderen of het vroeger veiliger was. Helaas is het niet zo gemakkelijk. Cijfers die voor de hand liggen, zijn bijvoorbeeld politiecijfers. Het nadeel van deze cijfers is echter dat we te maken hebben met dark numbers (Bruinsma, 1991): niet alle misdrijven worden geregistreerd in Nederland. Dit ligt onder andere aan de aangiftebereidheid van slachtoffers. Een slachtoffer van huiselijk geweld zal bijvoorbeeld minder snel aangifte doen dan het slachtoffer van een inbraak. Geregistreerde misdrijven zijn daarnaast ook afhankelijk van de opsporingstrend van dat moment. Wanneer politiek Nederland zich druk maakt over een bepaald thema in de criminaliteit, zullen politie en justitie zich meer focussen op dergelijke zaken (Van Gestel, 2002).  Ook andere bronnen die misdaad en slachtofferschap registreren hebben te maken hebben met dark numbers en dus een vertekend beeld van de werkelijkheid weergeven.

Mensen die beweren dat vroeger alles beter was, baseren zich echter niet op criminaliteitscijfers, maar op hun gevoel. Ze denken dat het allemaal beter was tijdens hun jeugd, maar zeker weten doen ze het niet. De vraag die hier dus eigenlijk centraal staat is: hoe kan het dat men ervaart dat vroeger alles beter was?

De media is een grote oorzaak van deze onveiligheidsgevoelens: onze mening wordt gebaseerd op wat wij zien, horen, lezen, leren en ervaren. Waar vroeger dorpsroddels het vermaak van de dag waren, zijn dat tegenwoordig de informatieprikkels van over de gehele wereld die ons vermaken. We kunnen het nieuws elk moment van de dag overal opvragen en zijn niet meer afhankelijk van het NOS-journaal of de krant. Bovendien kunnen we het nieuws niet alleen nalezen op bijvoorbeeld onze smartphone, maar vaak is hiervan ook beeldmateriaal beschikbaar. We krijgen constante informatieprikkels over gruwelijkheden in de wereld. De media geeft verschillende beelden weer, maar is niet altijd objectief. Het is een kwestie van vraag en aanbod: het publiek wil sensatie, dus laat de media vooral sensatie zien. Zo zijn extreme vormen van geweld uitzonderlijk, maar zij worden buitenproportioneel vaak beschreven in de media (Wittebrood & Junger, 1999), wat een onrealistisch beeld van de werkelijke criminaliteit weergeeft. De vele verschrikkelijke verhalen die wij zien en horen in de media zorgen voor angst voor criminaliteit. Deze informatieprikkels hebben een intimiderende werking op ons. De verhalen in de media benadrukken tegenwoordig vooral het leed van het slachtoffer, waardoor men zich daarmee identificeert (Wittebrood & Junger, 1999), wat leidt tot nog meer onveiligheidsgevoelens.

Het beeld dat de media schetst wordt niet alleen gebaseerd op de publieke vraag, maar ook op basis van de politiek. De grote mediabronnen laten zich beïnvloeden door actuele maatschappelijke kwesties die ofwel zijn geïnspireerd op politieke vraagstukken, ofwel juist door de politiek worden overgenomen (Althoff, 2002). De criminaliteitsproblemen van onze maatschappij zijn geen hedendaags probleem, maar een kwestie die al sinds jaar en dag wordt aangesneden in politieke debatten. Zo waren we in de jaren zestig bang voor psychopaten die erop los zouden moordden en werd het politiek debat in de jaren zeventig gedomineerd door het vermeende geweld van de jeugd (Brizée, 1985). We kunnen dus wel stellen dat ook toen al onveiligheidsgevoelens heerstten onder de Nederlandse bevolking.

Laten we terugkeren naar de eerste vraag van het stuk: was vroeger alles beter? Hier is geen antwoord op te geven, want het is de perceptie van het individu zelf wat ervoor zorgt dat men zich veilig of onveilig voelt. Deze gevoelens worden gevoed door de vele mediabronnen, maar uiteindelijk zijn wij slechts op de hoogte van een fractie van alle criminaliteit die daadwerkelijk plaatsvindt in Nederland. We kunnen ons daarom niet volledig baseren op politiecijfers en concluderen dat er een stijging of daling van criminaliteit is. Het enige wat we kunnen concluderen is dat geweldscriminaliteit bestaat en dat het een probleem van elke tijd is.

Helaas.