Pater Familias

Net als bij cultuur, kunst en religie schaart men van alles onder het begrip emancipatie. Bij gebruikmaking van dit soort termen blijft concrete verbeelding uit (zoals een boom bij ‘boom’). Daarom een poging het begrip emancipatie meer kleur te geven. 

Om te beginnen, de Wikipedia-definitie (jazeker!) van emancipatie: ‘het streven naar een volwaardige plaats in de samenleving vanuit een achtergestelde positie’. In het boek ´Samenleving ter discussie´ over politieke en sociale filosofie wordt emancipatie omschreven als het ontworstelen aan de natuur, de onmondigheid en leiding van de ander, maar ook aan de politieke onvrijheid en ongelijkheid. De etymologische vertaling van emancipatie vanuit het Latijns brengt ‘het voorzetsel e (uit), manus (hand) en capere (nemen)’: dus ‘uit handen nemen’. Het woord komt van emancipatio en was een rechtshandeling bij de Romeinen. Het voorkwam dat de Pater Familias zijn zonen, dochter of kleinkinderen verkocht door zijn vaderlijke macht uit handen te nemen.

Uit deze beschrijvingen is een werkbegrip te abstraheren: iemand neemt iets (of iemand) uit handen van iemand anders (de Pater Familias) en het is strevenswaardig moeite te doen om die beweging te forceren. Bijzonder is dat de nemer zichzelf kan afnemen van de beoogde verliezer. Door de geschiedenis heen hebben zich allerlei emancipaties voltrokken, zoals die van vrouwen, zwarten en homo’s. Wat zij afnemen, is een geobjectiveerde universalisatie van deze voorbeelden: vrouwelijkheid, zwartheid en homoseksualiteit. Vrouwen willen het recht om over hun vrouwelijkheid te spreken, homo’s om homoseksueel te zijn, zwarten om zwart te zijn. Het uiteindelijke doel is bezit over jezelf te hebben.

Dat is tegenwoordig vanzelfsprekend, maar wereldhistorisch is deze moderne overtuiging relatief nieuw. Paternalisme gold voorheen als handleiding voor de verdeling van de rollen in sociale situaties. De Pater Familias heerste. Hij had niet alleen de fysieke macht, maar ook kennis als macht. Zijn woord was wet. Hij identificeerde de individuen in zijn kring.

In zijn college over Koning Oedipus stelt filosoof Michel Foucault dat de Oudgriekse Sophocles in zijn theaterstuk de macht van de tiran (koning, rex) naar de stad en volk (demos) laat verschuiven: het volk emancipeert van de tiran door een herverdeling in de hiërarchische rangschikking van kennistypes. Theater diende destijds als educatie voor het volk en reflecteerde sociale tendensen.

Koning Oedipus heeft te maken met een pest in zijn stad. De enige manier om deze teistering uit te roeien is door de moordenaar van de eerdere koning Laios te vinden. In het stuk komen allerlei kennistypes voor: kennis door te luisteren, kennis gekarakteriseerd door eigen inzicht, kennis van goden, kennis van regeren tot kennis van slaven. Omdat koning Oedipus heerst, bezit hij de kennis van het regeren. Deze kennis maakt hem ook hiërarchisch het machtigst omdat hij het volk moet controleren als een ‘expert koning’. Vol moed  gaat hij aan de slag: hij zal zijn volk redden al is het het laatste wat hij doet! Maar de diversiteit aan kennisvormen, betuigt Foucault, is zo overvloedig dat het hem de kop kost.

In zijn onderzoek ontmoet hij allerlei personen met eigen kennistypes en kennis betreffende de kwestie. Maar door de hiërarchie kunnen zij slechts deels hun kennis overdragen. Je mag de alwetende tiran niet tegenspreken. Daar zit de overvloed aan kennis in het stuk. De personages weten ieder door hun kennisvorm wat er is gebeurd, maar kunnen het niet communiceren. Als uiteindelijk blijkt dat Oedipus zelf de moordenaar is, rukt hij zijn ogen uit vanwege zijn onwetendheid. De tragedie is dat iedereen het eigenlijk weet, maar zich vanwege de machtsverhoudingen niet tegen de tiran kan uitspreken. De emancipatie hier, is de kennis en macht die verschuift van deze Pater Familias van de staat, naar de stadsstaat zelf en zo krijgen democratie, aristocratie en dergelijke regeringsvormen de ruimte. De stad emancipeerde zodoende van de tiran.

Tegenwoordig ligt de kennis en macht in het juridisch orgaan. De rechter is de vertolker. Deze Pater Familias van de staat vonnist door kennis van zaken en werpt daarmee mensen de kerkers in. Alleen: emancipatio was als rechtsmiddel oorspronkelijk bedoeld om kinderen te beschermen tegen willekeurige verkoop van de Pater Familias.

Een uitkomst is misschien om dit emancipatiespel te blijven spelen. Wie is in welke sociale situatie de Pater Familias? Wie heeft de macht, de kennis en bepaalt de begrippen om de kennis in discoursen te construeren? Hoe ontneem je de begrippen, taal en kennis uit iemands handen om het eigen te maken? In die zin zal er nooit gelijkheid zijn, maar wel een sprankelend spel van macht en kennis dat oneindig voortduurt. Dat kan floreren in het voeren van gesprekken met elkaar, maar het vergt wel dat men wil blijven veranderen en niet naar een verandering streeft waarin berust kan worden. In die zin zijn advocaten, degenen die het wetboek interpreteren en gesprekken voeren, belangrijker voor emancipatie dan rechters die vanuit de vastgelegde kennis in het dode boek oordelen.