Kunst betekent niks

Het thema van deze column is kunst. Niet een kunststroming, een kunstwerk of kunstenaar, of we wat hebben aan kunst, maar gewoon kunst. Want is het niet zo dat je, voordat je het over één van deze andere onderwerpen kunt hebben, eerst moet weten wat kunst eigenlijk is? En dat is nu precies de grote vraag van de esthetica. Wat is kunst? Hoe definieer je het?

Door de geschiedenis heen is kunst als verschillende dingen gezien, zoals decoratie, expressie en imitatie. Eenheid over dit onderwerp is er al lang niet meer, en zeker tegenwoordig is dit ver te zoeken. Men denkt werkelijk alles ‘kunst’ te kunnen noemen. Dit zorgt voor meer onduidelijkheid over wat kunst is, maar dit is ook een gevolg van die onduidelijkheid. Want als niemand kan zeggen wat kunst is, kan niemand zeggen waarom iets het niet is, en zou inderdaad alles kunst kunnen zijn. Nu kan ik niet de vraag ‘Wat is kunst?’ beantwoorden, maar ik denk wel dat ik een idee heb over hoe we er op een andere, zinvollere, manier naar kunnen kijken.

Laat ik beginnen met te laten zien waarom de al gegeven definities van ‘kunst’ tekortschieten. Het idee van kunst als decoratie is achterhaald. De ‘echte’ kunstliefhebbers weten, en benadrukken maar al te graag, dat absoluut niet alle kunst mooi is. Een idee dat tegenwoordig meer aanspreekt is dat kunst expressie is, de kunstenaar stopt zijn emoties in het werk en de toeschouwer kan deze dan bekijken, of ervaren. Of het is een middel om politiek mee te bedrijven, of om idealen en waarheden mee uit te dragen. Kunst wordt zo een soort communicatie, van ideeën of gevoelens. Maar er is ook kunst die geen communicatie is. Denk maar aan het hyperrealisme, of elke vorm van kunst waar de nadruk ligt op imitatie, iets namaken. Hier gaat het hooguit om de communicatie van afbeeldingen. Echter, als alle kunst gewoon imitatie zou zijn, had de fotografie wel een einde aan alle rest van de kunst gemaakt.

Een voorbeeld van een relatief nieuwe visie op kunst is dat het ‘therapie’ zou zijn. Het idee hierachter is dat bijvoorbeeld imiterende kunst, een landschap mooi nageschilderd, therapie kan zijn omdat het ons rust geeft of gelukkig maakt. Expressieve kunst kan ons laten voelen dat we niet alleen zijn met onze emoties. Kunst die moraliteit en idealen communiceert kan ons betere mensen maken. Maar dit voelt een beetje als een kunstgreep. Natuurlijk kan je elk kunstwerk wel op de een of andere manier als therapie gebruiken. Maar je kan er mensen ook behoorlijk ongelukkig en gek mee maken. En eigenlijk hebben bijna alle voorwerpen deze twee eigenschappen.

Waar het eigenlijk op neerkomt is dat, welke definitie je ook geeft, er altijd wel een kunstwerk is dat erbuiten valt, of dat er ook naar dingen wordt verwezen die geen kunst zijn. Er is niets dat alle soorten kunst verenigt. Zou het niet zo kunnen zijn dat kunst eigenlijk gewoon niet één ding is? Dat de term ‘kunst’ als het ware gebruikt wordt voor een aantal groepen van dingen, die niet allemaal iets gemeen hebben. Een realistisch portret en een abstract schilderij met een zwarte vlek die het gevoel van de kunstenaar weergeeft, hebben niets gemeen. Ja, ze zijn gemaakt van verf op een doek. Daar komt ook het gevoel vandaan dat deze dingen toch wel bij elkaar horen. Maar is het essentiële van kunst dan de vorm ervan? Dat lijkt toch niet te kloppen, juist omdat kunst zoveel verschillende media heeft.

Er bestaat een woord, ‘kunst’, dat we gebruiken om een hele hoop dingen aan te duiden. Dit woord is vaak van betekenis veranderd. In de oudheid verwees het alleen naar een vorm van imitatie. Tegenwoordig verwijst het daar nog naar, maar is het uitgegroeid naar iets veel omvattenders. Dat er een woord is dat naar al deze dingen verwijst, betekent niet dat er iets is, een bepaalde essentie, die alle onderdelen van die groep verenigt. Dit idee moeten we loslaten. Het is niet voor niets dat we niet de definitie van ‘kunst’ kunnen vinden. ‘Kunst’ is een groep van A en B en C, en had net zo goed ook D kunnen bevatten.

Wat betekent dit? ‘Kunst’ betekent niets, maakt dat het niet waardeloos? Nee, de verschillende onderdelen van de verzameling, met verschillende eigenschappen, waar we al waarde aan hechtten, zijn gewoon waardevol om verschillende redenen. Het is niet mijn bedoeling om een paar lijnen te trekken en de groep ‘kunst’ op te delen in andere logische groepen, om van de term ‘kunst’ af te zijn. Dit lijkt me haast onmogelijk, en onnodig. Waar het om gaat is dat de vraag ‘Is dit kunst?’ niet zo relevant is als we denken. ‘Is dit werk waardevol?’ lijkt me een zinnigere vraag.

Geplaatst in Kunst

Over Julia Heerink

Julia Heerink is kunstenaar, schrijver en filosofiestudent. Haar kunst gaat over leven, het leven ervaren en het creeëren van een eigen wereld om dit in te doen. Haar wereld is magisch. Bij dezen ben je uitgenodigd er eens langs te komen.