Is dit het meest manipulatieve teken?

Een vriendin klaagde deze week dat haar iPhone zo traag aan het worden was. Er zal wel een nieuw model aankomen, dacht ik meteen. En verdomd, nog geen dag later las ik dat Apple naar verwachting in september een nieuwe iPhone aankondigt. Zo werkt dat.

Maar wat werkt precies zo? Mijn idee dat er een direct verband is tussen een iPhone die trager wordt en het uitbrengen van een nieuw model is gebaseerd op een verhaal van Sendhil Mullainathan, hoogleraar gedragseconomie aan Harvard, in de New York Times. Uit het doorploegen van data uit Google Trends blijkt dat mensen vaker zoeken naar informatie over het trager worden van hun iPhone als er een nieuw model in de winkels komt. Er zijn complotdenkers die menen dat Apple de telefoons bewust trager maakt om zo de verkoop van de nieuwe modellen te stimuleren. Of nou ja, complotdenkers, Microsoft heeft het ook wel eens beweerd. En de data van Google Trends laat duidelijk een verband zien.

In de media leidde het tot berichten met koppen als: Maakt Apple oude iPhones opzettelijk trager? Nu geldt er in de journalistiek een vuistregel dat als er een vraagteken in de kop van een artikel staat, het antwoord ‘nee’ luidt of hoogstwaarschijnlijk is. Immers, als het antwoord ‘ja’ luidt, is er geen noodzaak voor een vraagteken. Het vraagteken is een methode om nieuws te brengen dat er eigelijk niet is. Vooral roddelbladen zijn er in gespecialiseerd. ‘Heeft koning Willem-Alexander een geheime minnares?’ staat er dan op de cover. Als het waar was, zou de cover er wel anders uitzien. Maar het publiek heeft dat niet door en koopt het blad. Of heeft het wel door en koopt het blad ook. Het is het loterij-effect: wint u deze maand een miljoen euro? Het antwoord is met grote zekerheid nee, maar om de een of andere reden denken hele volksstammen het tegenovergestelde.

Maakt Apple oude iPhones trager? is geen gewone vraag, het is een manipulerende vraag. En wel een met een Droste-effect. Want de vraag suggereert manipulatie van de kant van Apple en daar zijn consumenten als de dood voor. We willen niet bedrogen worden. Althans niet zonder onze expliciete instemming. Alleen al de vraag stellen, is de beschuldiging uiten. Lees ‘vergrijpt de minister zich aan kleine kinderen?’ en meteen is het vertrouwen in de politicus beschadigd. Ook al is er niets aan de hand.

Zoals bij een goede manipulerende vraag betaamt, is het antwoord niet eensluidend nee. Er is geen greintje bewijs dat Apple iPhones trager maakt. Wel komen er met nieuwe toestellen meestal ook software-updates uit en die maken de iPhone trager omdat ze functies toevoegen. Als Apple die vertraging bewust verergert en dit ooit bekend zou worden, raakt het bedrijf in grote problemen, tot justitiële acties aan toe. Bovendien heeft het weinig zin je klanten ontevreden te maken over je eigen producten om ze zo over te halen nog een product van je te kopen.

Maar goed, we weten het niet. Zoals we zoveel niet weten. We weten ook niet of de minister zich niet kleine kinderen vergrijpt, of een politicus gefinancierd wordt door een vreemde mogendheid, of etcetera. En de meeste van die vragen kun je niet weerleggen omdat je nu eenmaal moeilijk kunt bewijzen dat iets niet bestaat.

Er is een journalistieke regel die zegt dat je als journalist je publiek niet lastig moet vallen met vragen, maar dat je antwoorden moet geven. Die praktijk is wat aan erosie onderhevig vanwege de noodzaak tot klikken. Omdat internet interactief is, moet je als online medium de lezer overhalen in actie te komen, iets te doen. Dat doe je het makkelijkste met een vraagteken. Hang op een gesloten deur een plakkaat met de tekst ‘wat zit er achter deze deur?’ en je weet wat een voorbijganger doet.

Op de site van de Volkskrant wordt op het moment dat ik dit schrijf 7 keer een vraagteken gebruikt, bij NRC 9 keer, bij het AD 11 keer en bij de Telegraaf maar liefst 18 keer. U kunt dat natuurlijk, dankzij de fantastische mogelijkheden van internet zelf even controleren. Maar stop nu met lezen en vraag uzelf af: kloppen deze cijfers met wat ik altijd al vermoedde? Als u ja antwoord heeft u een probleem want het vraagteken op zich zegt niets. Het wordt namelijk ook gebruikt bij ‘uw advertentie hier?’ De Telegraaf maakt er wel het meest gebruik van: Sprookje Anouk voorbij? Tien jaar cel voor Johnny Depp? En het AD: ‘Erfgoed’ Efteling straks in handen van Russen?

Het vraagteken is een van de opzichtigste vormen van manipulatie door de media. Of liever gezegd: is het vraagteken een van de opzichtigste vormen van manipulatie door de media? Op de een of andere manier lijkt bij de laatste formulering de manipulatie veel omvangrijker. Toch?

Geplaatst in Manipulatie

Over Francisco van Jole

Francisco van Jole (Rotterdam, 1960) is journalist. Eindredacteur opiniesite Joop van de VARA. Presentator De Nacht van Jole op Radio 1. Politiek commentator De Nieuws BV. Presentator Draad, maandelijkse talkshow in Arminius.