Greed was good

Geld is de laatste decennia exponentieel in waarde gestegen. Ik doel hierbij niet op de valutawaarde of de deflatie van geld (er was juist sprake van inflatie) maar op de symbolische waarde en de status ervan. Ik weet niet of er een historisch verband bestaat tussen steeds meer waarde hechten aan geld en minder waar krijgen voor je geld, maar ik weet wel dat het hechten van symbolische waarde aan geld plaatsvindt op een heel fundamenteel, onbewust psychologisch niveau. Wat ik hier zal betogen is dat dit ‘gedrag’ is ontstaan door toedoen van onze eigen evolutionaire geschiedenis en dat dit gedrag regelmatig in ons nadeel begint te werken.

“Greed, for lack of a better word, is good. Greed is right. Greed works. Greed clarifies, cuts through, and captures, the essence of the evolutionary spirit. Greed, in all of its forms; greed for life, for money, for love, knowledge, has marked the upward surge of mankind and greed, you mark my words, will not only save Teldar Paper, but that other malfunctioning corporation called the U.S.A”

Gordon Gekko in Wall Street (1987)

Gordon Gekko (een oscarwinnende rol van Michael Douglas) was de meedogenloze aandelenhandelaar en antiheld in de film Wall Street. Het was Oliver Stone’s zeer geslaagde pamflet tegen de graaicultuur en het egoïsme van de jaren tachtig. Stone heeft er hoogstwaarschijnlijk iets anders mee willen zeggen, maar in wezen had Gordon Gekko het bij het juiste eind toen hij zei dat “begeerte de essentie raakt van de evolutionaire levenskracht”.

Hebzucht heeft evolutionair gezien nut. Het past in Darwins theorie van ‘survival of the fittest’. Onze prehistorische voorvaderen hadden er baat bij om hebzuchtig te zijn om zodoende voordeel te verkrijgen boven anderen, of het nu ging om voedsel, materiële zaken of status. Ook nu nog kunnen we ons daar allemaal iets bij voorstellen, al gaat het om heel wat minder levensbepalende zaken; een grotere auto dan je buurman en geen 32 inch maar een 50 inch TV. Bezit geeft nog steeds status en prestige. In essentie precies hetzelfde als destijds op de savanne. Tot zover heel logisch verklaarbaar.

Voordat ik verder kan gaan met mijn punt over de waarde van het moderne geld en de rol die het speelt met betrekking tot hebzucht, eerst nog even een kleine historie van geld zelf: volgens Wikipedia is geld “in essentie een symbolische voorstelling van een zeker bezit”. Vroeger, in het tijdperk van de ruilhandel was het allemaal veel eenvoudiger dan in het tijdperk van het geld. Tegenover het ene bezit stond immers een ander bezit, beiden even tastbaar en reëel. Anders werd het toen geld zijn intrede deed. Bezit kon vanaf toen ook op basis van een afspraak verkregen worden. Die afspraak was een gezamenlijk bepaalde symbolische waarde. Toch was er nog steeds geen hek van de dam: hoe symbolisch ook, de waarde van geld was nog steeds gekoppeld aan de stabiele waarde van schaarse edelmetalen (de eerste munten waren niet voor niets van goud gemaakt).

En nu komen we op het punt waar het volgens mij ‘scheef gaat’. Ook al heeft de moderne vorm van geld nog steeds een formele koppeling met schaarse edelmetalen en symboliseert het dus nog steeds een zeker bezit (al valt zelfs dat te betwijfelen tegenwoordig), voor zeer veel mensen is geld zelf het symbool geworden. Geld is meer dan ooit, simpelweg doordat het steeds minder zichtbaar en tastbaar is, een kunstmatig idee en heeft in ons hoofd voor een groot deel de connectie met reële zaken verloren. Dit abstracte idee van geld heeft bovendien een onweerstaanbaar verleidelijke werking op ons. Geld is een onbewuste prikkel die van zichzelf soms meer aantrekkingskracht op mensen uitoefent dan de producten en diensten die er mee gekocht kunnen worden. Door gebrek aan schaarste en een overschot aan welvaart botvieren we ons hebzucht-instinct niet zozeer meer op goederen, diensten of eerste levensbehoeften, maar steeds meer op het symbool geld zélf. Dit verklaart waarom de huidige kredietcrisis juist in deze periode van grote globale welvaart kan plaatsvinden.

Overigens is dit niet de eerste keer: nota bene in ons kleine kikkerlandje heeft in de extreem welvarende Gouden Eeuw zoiets als een tulpenmanie kunnen ontstaan, waarbij bedragen die normaal voor een grachtenpand werden neergeteld opeens werden gereserveerd voor één enkele tulpenbol. Dat manische gedrag is dus ten dele een gevolg van onze eeuwenoude instincten,die zonder dat we ons ervan bewust zijn een loopje met ons nemen in tijden van extreme welvaart. Dat bedoel ik met het feit dat onze eigen evolutionaire geschiedenis in dit geval in ons nadeel werkt. Kortom, greed is good, alleen nu even niet…

Geplaatst in Eigendom

Over Arnold Hoogerwerf

Arnold Hoogerwerf (1975) is interdisciplinair kunstenaar. Hij maakt audiovisuele installaties en componeert muziek voor theater en film. Ook initieert hij projecten op het gebied van theater, beeldende kunst en muziek. Arnold is gefascineerd door de grote invloed die wetenschappelijke inzichten uit het verleden hebben op onze hedendaagse cultuur. Vanuit deze invalshoek zoekt hij met zijn werk ook doelbewust naar nieuwe vormen van kunst of interdisciplinaire verbanden tussen kunst en wetenschap.