Een adembenemend landschap

Als fysisch geograaf dwaal ik graag door het Rijksmuseum of het Mauritshuis. Ik blijf dan altijd iets langer stilstaan bij de zeventiende-eeuwse meesters die op uiteenlopende manieren het Nederlandse landschap hebben vereeuwigd. Steeds weer in de hoop allerlei landschapskenmerken te herkennen. Niet alleen rivieren en stranden, maar ook duinen, stuwwallen en misschien zelfs wel overslagen en donken.

Vaak is de scène echter het belangrijkst en dient het landschap slechts als decor. Er is dan weinig of geen aandacht besteed aan de kleinschaligere landschapselementen. Heel vaak is er vee op de schilderijen te zien, met molens op een goede tweede plaats. Er is dan wel ruimte voor de duikelende leeuwerik, maar helaas minder voor een stukje van de lagere oude duinen en de voedselarme geestgronden. Soms werden er heuse bergen geschilderd, omdat de betreffende schilder een ‘Grand Tour’ naar Zuid-Europa heeft gemaakt. In een enkel geval ontvouwt zich zelfs een Zuid-Amerikaans landschap, zoals bij een zekere Frans Post, die een capibara aan de oever van een brede rivier ergens in Brazilië schilderde.

Ook Rembrandt schilderde landschappen. Als meester van het licht wist hij de hoofdpersonen prachtig in beeld te brengen. Nadeel is wel dat de rest van het landschap letterlijk onderbelicht bleef. Veel schilders, en dat was natuurlijk niet meer dan logisch, werden gefascineerd door het vele water. Salomon van Ruysdael en Hendrick Avercamp zijn hiervan twee voorbeelden. De eerste schilderde veel riviergezichten met zeilschepen erop. De tweede voelde zich meer op zijn gemak als het stevig had gevroren. Volgens velen is het bewijs van de ‘Kleine IJstijd’ op zijn schilderijen zichtbaar. Alles en iedereen bevindt zich op het ijs op de schilderijen van Avercamp.

Een typisch voorbeeld van een zeventiende-eeuws Hollands landschap is te zien op het schilderij ‘Het Laantje van Middelharnis’ van Meindert Hobbema. Het vlakke rechtlijnige landschap van Nederland ten voeten uit. Mooi onderbroken door de lange, licht kronkelende berken. Twee schilders die er het best in slaagden om het landschap mooi naar voren te laten komen waren Jan van Goyen en Jacob van Ruisdael. Een fraai voorbeeld is het ‘Gezicht op Rhenen’ van Van Goyen. Op het schilderij stroomt de Nederrijn, aan de voet van het laatste stukje stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug. De Cuneratoren van Rhenen staat weliswaar centraal, maar hogerop staan duidelijk twee molens op een nog bijna boomloze en daardoor duidelijk zichtbare Grebbeberg. Van Jacob van Ruisdael zijn vooral de schilderijen ‘Landschap met Korenveld’ en ‘Gezicht op Alkmaar’ landschappelijk erg fraai. Bij dit laatste schilderij is mooi te zien dat de schilder in de duinen rond Castricum moet hebben gestaan. Op de voorgrond is duidelijk een kronkelig en hobbelig zandpad zichtbaar. Op de achtergrond het vlakke en strakke veenweidegebied rond de kaasstad.

Helaas zijn dit allemaal verloren landschappen. Gezien vanaf de voet van de Grebbeberg domineert de Cuneratoren nog steeds Rhenen. Vlak daarvoor dendert echter het verkeer van de 21e eeuw over de Rijnbrug van en naar de Betuwe. Zo zijn ook de andere zeventiende-eeuwse landschappen verdwenen. Er is echter één schilderij dat de tand des tijds heeft doorstaan. Dat is niet voor niets het beroemdste schilderij van Jacob van Ruisdael. Op zijn ‘De Molen bij Wijk bij Duurstede’ is eigenlijk niet eens zoveel landschap te zien. Het schilderij wordt overheerst door, hoe kan het ook anders, de grote, vieswitte molen met stilstaande wieken. Links daarvan stroomt de Lek, met daarop dobberend een scheepje met slaphangende zeilen. Beelden uit vervlogen tijden. Toch is dit schilderij nog steeds typisch voor het Nederlandse landschap. Namelijk vanwege de lucht met de dreigende wolken. Wanneer Gerrit Hiemstra of een van zijn collega’s tijdens hun weerpraatje deze typische Hollandse lucht aankondigt, valt vaak het woord Ruisdael-lucht. Hoewel het Nederlandse landschap sinds de zeventiende eeuw ingrijpend is veranderd, zijn de luchten hetzelfde gebleven. Geen Nederlands landschap zonder Ruisdael-lucht!

Geplaatst in Kunst

Over Lucas Bezembinder

Lucas Bezembinder is eerstegraads docent Aardrijkskunde. Daarnaast houdt hij een blog bij waarop hij voornamelijk over aardrijkskunde in de breedste zin van het woord schrijft (verhaal140.wordpress.com). In het voorjaar en de zomer schrijft hij ook over wielrennen, met de nadruk op de voorjaarsklassiekers en de drie grote ronden.