De illusie van maakbaarheid

Het begrip maakbaarheid doet denken aan linkse politiek. Toch klopt dit beeld niet, of niet meer. Ook in onze samenleving, dat nauwelijks het etiket links is op te plakken, speelt geloof in maakbaarheid een grotere rol dan men op het eerste gezicht zou verwachten.

Sinds enige tijd heb ik een abonnement op Netflix, waarmee ik over het algemeen tevreden ben. Op enig moment echter wilde ik een serie kijken, maar bleek er sprake van een storing. Na een aantal vruchteloze pogingen om het programma opgestart te krijgen, raakte ik geïrriteerd. Ik had betaald voor deze service, dus hoe bestond het dat ik er geen toegang tot had! Getuige het internetforum dat ik bezocht om uit te vogelen wat er aan de hand was, was ik bepaald niet de enige die zich boos maakte om de gang van zaken.

Nadat ik rustiger was geworden, begon ik mij af te vragen of ik daadwerkelijk recht heb op onvoorwaardelijke toegang tot Netflix. Zeker, ik heb er voor betaald, dus dat verschaft mij enige rechten tot het te leveren product. Maar hoe absoluut kan ik die rechten vertalen? Tot dan toe had Netflix mij louter vreugde gebracht, dus hadden zij dan niet het “recht” om een keer te falen? Kan men niet stellen dat een dergelijke storing bij het leven hoort?

Nadat ik mij deze vragen had gesteld, moest ik denken aan de grotere treinstoringen die zich soms op het Nederlandse spoor voordoen, met name in de herfst en winter. Wanneer het zover is, is Nederland te klein. Het kan en mag niet bestaan dat zoveel mensen aan regen en kou worden overgeleverd, aldus overheid, media en burgers, die zichzelf bij dergelijke gebeurtenissen elke keer weer weten te herhalen. Uiteindelijk leiden deze herhalingen steevast tot een onderzoek met als doel zulke uitwassen in de toekomst definitief te voorkomen. Tot er weer een voorval is – vergissingen en fouten komen nu eenmaal voor in een veelvoud aan variaties – en het hele circus weer opnieuw begint.

Het is hier niet mijn doel om de NS te verdedigen. Mijn punt is dat het eigenlijk bijzonder vreemd is dat men in brede zin elke keer weer lijkt te geloven in het nut van dergelijke onderzoeken, alsof daardoor echt definitieve oplossingen kunnen worden gevonden. Een bankencrisis, fileproblemen, etc., het kan en het mag niet, dus laten we de boel onderzoeken, dan komt het wel goed.

Er zijn mensen die zich daarbij ongemerkt een rad voor ogen laten draaien door de illusie van de maakbaarheid van de samenleving. Zij willen namelijk graag geloven dat alles maakbaar is om zich op die manier te wapenen tegen onzekerheden in het leven. Elke keer blijkt dat deze gedachte niet reëel is, maar dat voorkomt met geen mogelijkheid dat de illusie van maakbaarheid aan de kant gezet wordt, omdat men het nodig heeft zich veilig te voelen. Maar hebben de NS, of om het even elke andere organisatie, instantie of institutie, evenals wijzelf, geen recht op falen? Horen imperfecties niet per definitie bij het leven?

Het antwoord op de laatste vraag, en dus op elke zin waarachter hierboven een vraagteken staat, moet natuurlijk volmondig met “ja” beantwoord worden. Toch blijft de maakbaarheid, juist in de hedendaagse perfectionistisch ingestelde samenleving, voor velen een onweerstaanbare illusie. Dit levert een paradoxaal probleem op: juist in onze perfectionistische maatschappij durven sommige mensen zelf geen verantwoordelijkheid te nemen voor de maatschappij waarin zij leven. Zij verwachten dat degenen die daarover gaan dat voor hen doen en zijn boos wanneer dit niet gebeurt, of wanneer er fouten worden gemaakt.

Echter, het leven is geen puzzel die opgelost kan worden. Het is de mens mogelijk van alles te maken, maar niet het leven als zodanig. Het leven is een niet te doorgronden mysterie en kan nooit in zijn geheel begrepen worden, en daarmee ook niet gemaakt worden. Maar een mens die midden in het leven staat is wel in staat verantwoordelijkheid te nemen, voor zichzelf, maar ook voor de gemeenschap – dit betekent overigens ook dat men ervoor kan kiezen zich afzijdig te houden. Er kan daarbij van alles misgaan, maar wie daar op is voorbereid, met mislukkingen en tegenvallers leert omgaan, zal reëler in het leven staan en er meer plezier aan beleven. Op die manier is het mogelijk iets van het leven te maken, zonder in de illusie van de maakbaarheid te trappen.

Afsluitend moet ik eerlijk bekennen dat ik me lang niet altijd bewust ben van bovenstaande, maar de avond van de Netflix-storing was ik dat wel. Nog diezelfde avond ben ik begonnen in een nieuw boek, dat ik met veel plezier in een aantal Netflix-loze dagen heb uitgelezen.

Geplaatst in Maakbaarheid

Over David van der Landen

David van der Landen studeerde in 2003 als docent af aan de Faculteit Geschiedenis van de Hogeschool van Utrecht. Sindsdien geeft hij les aan VMBO klassen op scholengemeenschap De Goudse waarden te Gouda. In 2012 studeerde hij af aan de Universiteit van Utrecht, alwaar hij de Deeltijdmaster Geschiedenis volgde. Zijn afstudeerscriptie handelde over de utopische tendensen in het werk van de Egyptische filosoof Hassan Hanafi. Momenteel volgt hij de Eerstegraads Master Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht.