Complotdenken

En ja hoor, de bloedvlekken waren nog niet van de Parijse straten geveegd, of de suggestie ging alweer rond dat het hier om een false flag-operatie ging: een door een machthebber georkestreerde aanslag die zogenaamd door IS gepleegd zou zijn. En nee, dat soort ideeën zweeft niet alleen rond in Moslimkringen. De false flag is een standaardonderdeel in het repertoire der complotconstructies. Wie precies de duistere macht achter de schermen is, kan wisselen: de Verenigde Staten, Israël, Satanisten of de Nieuwe Wereldorde. Het veronderstelde doel is wel altijd hetzelfde: door aanslagen te orkestreren worden bevolkingsgroepen tegen elkaar opgezet, worden chaos en paniek gecreëerd, waarmee de weg vrijkomt voor een politiestaat, een wereldwijde dictatuur, een Verenigd Europa, of wat het complotthema van de dag ook is.

Complotconstructies zijn aantrekkelijk om heftige gebeurtenissen te verklaren die het verstand te boven lijken te gaan – zoals de georganiseerde aanslagen in Parijs. De ingewikkelde problemen en mogelijke verklaringen die eronder liggen, variërend van radicalisering, nihilisme, extremisme en de burgeroorlog in Syrië en Irak, tot aan gebrekkige samenwerking tussen inlichtingendiensten, worden wegverklaard door terug te vallen op een simpel, eenduidig schema van vriend en vijand, goed en kwaad. Dat maakt de wereld weer overzichtelijk. Twijfel, onduidelijkheid, paradoxen en ambiguïteit zijn niet aan complotdenkers besteedt. Complotconstructies zijn ook het ideale voertuig om onaangename feiten weg te kunnen drukken. Door IS-aanslagen tot false flag-operatie te verklaren, hoeven moslims bijvoorbeeld niet de confrontatie aan met de onaangename waarheid dat een geperverteerde interpretatie van hun geloof deels ten grondslag ligt aan het huidige terrorisme. In die zin bieden complotconstructies houvast, troost en een uitweg in verwarrende dagen, voor diverse groepen.

Complotconstructies zijn daarmee zowel substituut-ideologieën als substituut-religies. Nu de grote ideologieën hun aantrekkingskracht en geloofwaardigheid vrijwel kwijt zijn, tussen politieke partijen nauwelijks meer verschil zit en wezenlijke maatschappelijke kwesties consequent worden teruggebracht tot een zielloos technocratisch probleem, dat met het goede managementmodel wel valt op te lossen, ontstaat er behoefte aan nieuwe grote verhalen die de wereld wel zin en betekenis geven. En die verhalen kan elk individu met wat digitaal knip- en plakwerk zelf samenstellen, waarbij de sociale media een onuitputtelijk reservoir vormen van complotscripts die over elke gebeurtenis heen gelegd kunnen worden. Alles hangt immers met alles samen. De religieuze elementen in complotconstructies zijn terug te vinden in de taal: Goed tegen Kwaad, het nakende Einde-der-Tijden, Verlichting, spirituele verlossing. In feite een vlucht uit een als koud en materialistisch ervaren verwarrende wereld die weinig bezieling of hoop meer kent.

Maar complotconstructies weerspiegelen meer. Een diep wantrouwen tegen autoriteiten, kennisinstellingen en media, bijvoorbeeld. In wezen woedt een slag om de waarheid: wie bepaalt welke kennis wel en niet valide is en wie mag hier in welke taal over aan het woord komen? En die slag woedt heviger dan ook, door de verdergaande individualisering, de beschikbaarheid van talloze informatiebronnen, een postmoderne twijfel aan de status van objectieve kennis en een algemene erosie van gezag. En om het nog een tikje ingewikkelder te maken: dat wantrouwen is vaak terecht. Wie denkt dat media alleen de waarheid en niets dan de waarheid vertellen, bezit een wel heel onverwoestbaar optimisme. Overheden – ook in het Westen – dekken soms doofpotten af, de wereld van inlichtingen- en veiligheidsdiensten is een spiegelpaleis, en opportunisme, hypocrisie en botte machtspolitiek zijn vaste ingrediënten op het wereldtoneel.

Het is daarom te makkelijk om complottheorieën af te doen als de hersenspinsels van een stel mafketels. De populariteit van complottheorieën moet te denken geven: kennelijk smeult het wantrouwen, kennelijk voldoen de officiële verhalen en verklaringen niet langer of niet altijd, kennelijk hebben tal van instituties hun gezag en legitimiteit verloren, kennelijk is de wereld zo complex en abstract geworden dat mensen op zoek gaan naar eenvoudige schema’s om in ieder geval de illusie te hebben dat die wereld wel overzichtelijk is. Langdurig gearticuleerd, fundamenteel  wantrouwen kan op den duur democratische instituties ondermijnen, elk draagvlak voor beleid of lastige keuzes ondermijnen en inhoudelijke discussies onmogelijk maken. Dat is, zeker op het moment dat de Europese samenlevingen serieus getest worden, geen comfortabele uitgangspositie.

Het heeft weinig zin om complotconstructies met feiten te proberen te weerleggen – de vraag wat een ’feit’ is en wie dat bepaalt, staat nu juist centraal in de epistemologische strijd die woedt. Bovendien wekt het de indruk dat het hier om een puur rationele kwestie gaat. In werkelijkheid gaat het om grotendeels andere zaken: vertrouwen, identiteit, hoop, houvast, de behoefte aan een inspirerend verhaal. En soms is het doodgewoon spannend vermaak: het achterhalen van de waarheid die voor anderen verborgen blijft. Complotconstructies zijn altijd onder ons geweest en zullen altijd onder ons blijven. Het enige dat er tegenover kan worden gesteld is een ander sterk verhaal, een beter verhaal. Wie de schoen past….

Geplaatst in Complotdenken

Over Jelle van Buuren

Jelle van Buuren is onderzoeker en docent bij het centrum voor terrorisme en contraterrorisme van de Universiteit Leiden. Hij doet onder meer onderzoek naar complotconstructies, politieke legitimiteit en politiek geweld. Daarnaast verricht hij onderzoek naar risicovolle eenlingen en de Europese dimensies van de samenwerking tussen politie en justitie en tussen inlichtingen- en veiligheidsdiensten.